Byliny pachnące – 15 najpiękniejszych roślin o zapachu do ogrodu

Jacek Ślesicki

4 miesiące ago

Zbiór 15 pięknych pachnących bylin: lawenda, szałwia, piwonia, floks i inne kwiaty w ogrodzie

Czas czytania 7 Minuty

Byliny pachnące to rośliny wieloletnie, których kwiaty lub liście wprowadzają do ogrodu wyraźny aromat, a odpowiednio dobrane gatunki mogą pachnieć od wiosny do jesieni.

Zapach najlepiej wykorzystać w miejscach często odwiedzanych: przy tarasie, ławce, wejściu do domu, ścieżce albo oknie. W jednym ogrodzie można łączyć aromat ziołowy lawendy i rozmarynu, słodki zapach piwonii czy jaśminowca oraz miodową nutę floksa. Kluczem jest dopasowanie roślin do słońca, wilgotności podłoża i docelowej wielkości kęp, aby rabata po kilku latach nadal była czytelna i łatwa w pielęgnacji.

Co to są byliny pachnące i jakie właściwości je charakteryzują?

Byliny pachnące to przede wszystkim wieloletnie rośliny ozdobne, których kwiaty, liście albo oba te elementy wydzielają zauważalny aromat. Po zimie odrastają z trwałej części podziemnej, dlatego mogą zdobić rabatę przez wiele sezonów bez corocznego wysiewu.

Nie wszystkie rośliny opisane jako pachnące są botanicznie bylinami. Lawenda i rozmaryn są półkrzewami lub krzewinkami, jaśminowiec jest krzewem, a rezeda wonna zwykle rośliną jednoroczną. Mimo tego dobrze uzupełniają pachnącą kompozycję i często sadzi się je razem z bylinami ze względu na podobną funkcję dekoracyjną.

Zapach może pochodzić z kwiatów, jak u piwonii, floksa czy jaśminowca, albo z liści, jak u szałwii, tymianku i rozmarynu. Najsilniej wyczuwalny bywa w ciepłe, spokojne dni, po dotknięciu liści lub wieczorem, gdy część gatunków intensywniej uwalnia aromat. Dobierając rośliny, kieruj się nie tylko wonią, ale też terminem kwitnienia, wysokością oraz wymaganiami stanowiskowymi.

Szerszy kontekst znajdziesz w przewodniku Byliny.

15 pachnących roślin do ogrodu: gatunki i warunki uprawy

Lawenda zwyczajna – klasyk na słoneczne, suche rabaty

Lawenda zwyczajna (Lavandula angustifolia) ma charakterystyczny ziołowo-kwiatowy zapach i najlepiej rośnie na stanowisku słonecznym. Zwykle osiąga 40-60 cm wysokości, a jej fioletowe, purpurowe lub białe kwiatostany pojawiają się od czerwca do sierpnia, niekiedy dłużej.

Odmiana 'Hidcote’ tworzy ciemnofioletowe kwiatostany, a 'Munstead’ jest bardziej kompaktowa i nadaje się do niewielkich ogrodów oraz obwódek. Lawenda potrzebuje co najmniej kilku godzin słońca dziennie i podłoża lekkiego, przepuszczalnego, bez zastoin wody. W ciężkiej glebie warto przygotować podwyższoną rabatę lub dodać materiał poprawiający drenaż. Po kwitnieniu można skrócić zielone pędy o około jedną trzecią, nie wchodząc głęboko w stare, bezlistne drewno.

Szałwia łąkowa – aromatyczna i odporna roślina na pełne słońce

Szałwia łąkowa (Salvia pratensis) wyróżnia się fioletowymi kwiatami oraz ziołowym zapachem liści, wyczuwalnym po ich potarciu. Dorasta zwykle do około 60 cm i kwitnie latem, przyciągając owady zapylające.

Najlepiej czuje się w słońcu i przepuszczalnej, umiarkowanie żyznej ziemi. Nie wymaga stale mokrego podłoża, a nadmierna wilgoć sprzyja osłabieniu rośliny. Po pierwszym kwitnieniu warto usunąć przekwitłe kwiatostany lub skrócić pędy, co poprawia wygląd kępy i może zachęcić ją do ponownego kwitnienia. Szałwię można rozmnażać z nasion albo przez podział rozrośniętych kęp.

Piwonia pachnąca – efektowna roślina o słodkim aromacie

Piwonia (Paeonia officinalis, Paeonia lactiflora) tworzy duże, często pachnące kwiaty w odcieniach bieli, różu i czerwieni. Kwitnie najczęściej w maju oraz czerwcu, a dobrze posadzona może rosnąć w jednym miejscu przez wiele lat.

Piwonie najlepiej kwitną w słońcu lub bardzo lekkim półcieniu, w glebie żyznej, głęboko uprawionej i przepuszczalnej. Lubią stabilne stanowisko, dlatego nie należy ich często przesadzać. Przy sadzeniu ważna jest prawidłowa głębokość: pąki na karpie nie powinny znaleźć się zbyt głęboko pod ziemią, ponieważ może to ograniczyć kwitnienie. Po przekwitnięciu usuwa się tylko kwiaty, pozostawiając zdrowe liście, które odżywiają roślinę.

Rozmaryn lekarski – zapach do ogrodu i kuchni

Rozmaryn lekarski (Salvia rosmarinus, dawniej Rosmarinus officinalis) ma igiełkowate, intensywnie pachnące liście wykorzystywane także w kuchni. Jest rośliną ciepłolubną, wymagającą słonecznego miejsca oraz lekkiej, szybko przesychającej ziemi.

W polskich warunkach rozmaryn najbezpieczniej uprawiać w pojemniku, który na zimę można przenieść do jasnego, chłodnego pomieszczenia. Latem świetnie wygląda przy tarasie, na słonecznej rabacie lub w skrzynce z ziołami. Podlewaj go oszczędnie, lecz nie dopuszczaj do długotrwałego całkowitego przesuszenia bryły korzeniowej. Cięcie młodych pędów sprzyja zagęszczaniu rośliny.

Floks wiechowaty – miodowy zapach w środku lata

Floks wiechowaty (Phlox paniculata) wypełnia letnią rabatę dużymi kwiatostanami i u wielu odmian wydziela przyjemny, słodki zapach. Roślina zwykle dorasta do 80-100 cm i kwitnie głównie w lipcu oraz sierpniu.

Floks potrzebuje ziemi zasobnej w próchnicę i regularnego podlewania, zwłaszcza podczas suszy. Stanowisko może być słoneczne albo lekko półcieniste, ale dobre przewietrzanie jest ważne dla zdrowia liści. Wśród popularnych odmian znajdują się 'Bright Eyes’, 'Fujiyama’ i 'Starfire’. Więcej informacji o doborze odmian znajdziesz w artykule floks wiechowaty.

Rezeda wonna – intensywny aromat drobnych kwiatów

Rezeda wonna (Reseda odorata) jest rośliną jednoroczną cenioną za silny, słodki aromat małych żółtawych kwiatów. Osiąga zwykle 30-40 cm wysokości i kwitnie od lata do pierwszych przymrozków.

Najlepiej wysiewać ją bezpośrednio do gruntu po ustąpieniu ryzyka silnych przymrozków. Dobrze znosi zwykłą glebę ogrodową i sprawdza się w pobliżu okien, ścieżek oraz miejsc wypoczynku. Można ją dosiewać co kilka tygodni, jeśli zależy Ci na dłuższym efekcie dekoracyjnym. Rezeda nie zastępuje trwałych bylin, ale znakomicie wzmacnia zapach rabaty w pierwszym sezonie.

Jaśminowiec – pachnący krzew do większego ogrodu

Jaśminowiec (Philadelphus coronarius) jest krzewem, a nie byliną, lecz jego białe kwiaty o wyraźnym słodkim zapachu czynią go cennym elementem pachnącego ogrodu. Kwitnie zazwyczaj w maju i czerwcu, a z czasem osiąga znaczne rozmiary.

Może rosnąć w słońcu lub półcieniu i lepiej niż lawenda znosi nieco cięższą glebę, pod warunkiem że woda nie stoi przy korzeniach. W małym ogrodzie wybieraj odmiany o przewidywalnym pokroju i sadź je z tyłu rabaty albo przy ogrodzeniu. Po kwitnieniu usuwa się najstarsze pędy, co pomaga odmłodzić krzew i zachować obfitość kwiatów w kolejnych latach.

Dzwonek brzoskwiniolistny – lekki akcent na naturalnej rabacie

Dzwonek brzoskwiniolistny (Campanula persicifolia) tworzy smukłe pędy z białymi lub niebieskofioletowymi kwiatami. Jego aromat jest delikatny, dlatego warto sadzić go blisko ścieżki lub miejsca, w którym można oglądać i dotykać rośliny z bliska.

Rośnie dobrze na stanowisku słonecznym albo lekko półcienistym, w przepuszczalnej glebie o umiarkowanej wilgotności. Zimuje w gruncie bez szczególnych osłon, a po przekwitnięciu można usuwać kwiatostany, aby ograniczyć samosiew i uporządkować rabatę. Dzwonek pasuje do ogrodów naturalistycznych oraz kompozycji z szałwią i kocimiętką.

Tymianek właściwy – niska roślina, która pachnie po dotknięciu

Tymianek właściwy (Thymus vulgaris) to niski aromatyczny półkrzew o drobnych liściach i kwiatach, często sadzony na obrzeżach rabat. Wymaga słońca oraz suchej, przepuszczalnej ziemi.

Jego liście uwalniają charakterystyczny zapach po potarciu, dlatego jest dobrym wyborem przy kamiennych ścieżkach i w ogrodach ziołowych. Nie lubi zimowej wilgoci, podobnie jak lawenda. W małym ogrodzie pomaga tworzyć niskie, powtarzalne plamy zieleni, które porządkują kompozycję.

Maruna – biały kwiat i wyrazisty zapach liści

Maruna (Tanacetum parthenium) ma drobne białe kwiaty z żółtym środkiem oraz aromatyczne liście. Zazwyczaj dorasta do około 60 cm i kwitnie od lata do początku jesieni.

Najlepiej rośnie w słońcu lub lekkim półcieniu, w zwykłej glebie ogrodowej. Może się rozsiewać, dlatego na małej rabacie dobrze usuwać przekwitłe kwiatostany, jeśli nie chcesz, aby roślina pojawiała się w przypadkowych miejscach. Maruna dobrze wygląda w zestawieniach z roślinami o większych kwiatach, na przykład floksem.

Kocimiętka – długie kwitnienie i miętowy aromat

Kocimiętka (Nepeta cataria i odmiany ogrodowe) ma pachnące liście oraz drobne, najczęściej fioletowoniebieskie kwiaty. Zależnie od odmiany osiąga od kilkudziesięciu centymetrów do około metra wysokości.

Jest łatwa w uprawie, odporna na suszę po dobrym ukorzenieniu i atrakcyjna dla zapylaczy. Po pierwszym kwitnieniu można ją przyciąć, aby odświeżyć kępę i zachęcić do kolejnych kwiatów. Sadź ją w powtarzalnych grupach, a nie pojedynczo, ponieważ wtedy rabata wygląda spokojniej i bardziej spójnie.

Bergamotka zwyczajna – aromat na wilgotniejszą rabatę

Bergamotka zwyczajna (Monarda didyma) tworzy efektowne czerwone, różowe lub fioletowe kwiaty i ma liście o charakterystycznym zapachu. Kwitnie latem i dobrze sprawdza się tam, gdzie gleba jest żyźniejsza oraz nieco wilgotniejsza.

W przeciwieństwie do lawendy nie wymaga suchego stanowiska, ale potrzebuje przestrzeni i cyrkulacji powietrza. Zbyt gęsto posadzone rośliny mogą być bardziej podatne na problemy z liśćmi. Bergamotkę warto dzielić co kilka lat, aby odmłodzić kępę i utrzymać zdrowy wzrost.

Niezapominajka błotna – roślina do wilgotnych zakątków

Niezapominajka błotna (Myosotis scorpioides) ma drobne niebieskie kwiaty i najlepiej czuje się w stale umiarkowanie wilgotnej glebie. Nadaje się na brzeg oczka wodnego, do deszczowego ogrodu lub na wilgotniejszą część rabaty.

Nie jest rośliną dla suchego, słonecznego stanowiska, ale może uzupełnić kompozycję w miejscu, gdzie lawenda i rozmaryn nie miałyby dobrych warunków. Sadź ją w grupie, aby stworzyć wyraźną plamę koloru. Delikatny zapach jest dodatkiem, a największą zaletą pozostaje dopasowanie do wilgotnego podłoża.

Goździk pierzasty – pachnące kwiaty na przepuszczalną glebę

Goździk pierzasty (Dianthus plumarius) tworzy pachnące, najczęściej różowe lub białe kwiaty na niskich, szarozielonych kępach. Dobrze pasuje na słoneczne rabaty, skalniaki oraz obrzeża ścieżek.

Wymaga podłoża przepuszczalnego i nie toleruje długotrwałego zalewania korzeni. Usuwanie przekwitłych kwiatów pomaga zachować schludny wygląd rośliny. Goździk może łączyć zapach z niskim, uporządkowanym pokrojem, dlatego jest przydatny w małych ogrodach.

Macierzanka piaskowa – niska okrywowa roślina o ziołowym zapachu

Macierzanka piaskowa (Thymus serpyllum) tworzy niskie, rozrastające się kobierce i pachnie po potarciu liści. Sprawdza się na stanowiskach słonecznych, suchych i przepuszczalnych.

Można sadzić ją między kamieniami, przy brzegu rabaty oraz w miejscach, gdzie potrzebna jest roślina ograniczająca rozwój chwastów. Nie zastąpi całkowicie odchwaszczania po posadzeniu, ale po rozrośnięciu zasłania ziemię i zmniejsza ilość wolnej przestrzeni dla siewek chwastów. W ciężkiej, mokrej glebie wymaga poprawy drenażu.

Jak sadzić pachnące rośliny, aby dobrze się przyjęły?

Najpierw dopasuj gatunek do słońca i wilgotności gleby, następnie przygotuj podłoże oraz posadź roślinę na właściwej głębokości. To ogranicza ryzyko gnicia korzeni, słabego kwitnienia i strat po pierwszej zimie.

Oceń stanowisko. Lawenda, rozmaryn, tymianek, macierzanka i goździk potrzebują słońca oraz szybko odprowadzanej wody. Floks, bergamotka i niezapominajka lepiej znoszą żyźniejszą lub wilgotniejszą ziemię.
Usuń chwasty i spulchnij glebę. Przed sadzeniem dokładnie usuń korzenie chwastów wieloletnich. Do zwięzłej ziemi dodaj kompost, a dla gatunków sucholubnych przygotuj bardziej przepuszczalne stanowisko.
Zachowaj odstępy. Niskie rośliny sadź gęściej niż wysokie, ale zostaw im miejsce na docelową szerokość kępy. Lawenda, szałwia i kocimiętka potrzebują przestrzeni dla przewiewu.
Sadź na poziomie podłoża. Górna część bryły korzeniowej powinna znaleźć się mniej więcej na poziomie ziemi w ogrodzie. Piwonie wymagają szczególnej uwagi, ponieważ zbyt głębokie sadzenie może ograniczać kwitnienie.
Podlej po sadzeniu. Podlej rośliny obficie, aby ziemia osiadła wokół korzeni, a przez pierwsze tygodnie kontroluj wilgotność. Gleba ma być lekko wilgotna, nie rozmokła.
Ściółkuj odpowiednio do gatunku. Kompost, drobny żwir lub inna przepuszczalna ściółka może ograniczyć chwasty i parowanie wody. Nie dosuwaj ściółki bezpośrednio do podstawy pędów.

Jak wykorzystać niskie byliny, aby ograniczyć chwasty na rabacie?

Najpierw usuń trwałe chwasty, następnie sadź niskie rośliny w powtarzalnych grupach tak, aby po rozrośnięciu osłaniały powierzchnię ziemi. Macierzanka, tymianek, goździk i niskie odmiany kocimiętki mogą pełnić funkcję żywej, pachnącej okrywy.

Najlepszy efekt uzyskasz, powtarzając jeden lub dwa niskie gatunki wzdłuż brzegu rabaty i między wyższymi roślinami. Taki układ nie tylko ogranicza wolne miejsca dla chwastów, ale też daje spokojniejszą kompozycję. Nie sadź wszystkiego zbyt ciasno: rośliny potrzebują przewiewu, a ich docelową szerokość zawsze sprawdzaj na etykiecie odmiany.

Jak zaplanować pachnącą rabatę w małym ogrodzie?

Najpierw wybierz dwa lub trzy główne gatunki, następnie powtórz je w kilku miejscach rabaty zamiast sadzić po jednej roślinie z każdego rodzaju. Powtarzalność zapachu, wysokości i kolorów chroni mały ogród przed chaotycznym wyglądem.

Dobry układ może opierać się na trzech piętrach. Z przodu posadź macierzankę, tymianek, goździki lub niską kocimiętkę. W środkowej części umieść lawendę, szałwię i bergamotkę. Tło mogą tworzyć floks, piwonie albo jaśminowiec, jeśli ogród ma dość miejsca. Nie musisz używać wszystkich piętnastu roślin – w małej przestrzeni lepszy efekt daje kilka powtarzanych gatunków.

Ciężka i wilgotna gleba wymaga innego doboru niż stanowisko suche. Na wilgotniejszej rabacie lepiej sprawdzą się floks, bergamotka, niezapominajka i jaśminowiec. Lawendę, rozmaryn, tymianek oraz macierzankę posadź wtedy wyłącznie na podwyższonym, dobrze zdrenowanym fragmencie. Dzięki temu nie zmuszasz roślin do wzrostu w warunkach, których nie tolerują.

Jak pielęgnować pachnące rośliny przez cały sezon?

Najpierw obserwuj wilgotność gleby i stan liści, następnie podlewaj głęboko, usuwaj przekwitłe kwiatostany oraz wykonuj cięcie właściwe dla danego gatunku. Regularna, ale nieskomplikowana pielęgnacja pomaga utrzymać zapach, kwitnienie i zdrowy pokrój roślin.

Wiosną usuń uszkodzone, martwe i porażone pędy. Rozłóż wokół większości bylin cienką warstwę dojrzałego kompostu, nie zasypując środka kępy. Lawendę przycina się dopiero wtedy, gdy widać zdrowy wzrost, a zimowe straty można ocenić po ustąpieniu silnych mrozów.

Latem podlewaj rzadziej, lecz porządnie, kierując wodę na podłoże zamiast na liście. Floks, bergamotka i piwonie w czasie suszy skorzystają z regularnej wilgoci. Lawenda, macierzanka i tymianek wymagają ostrożniejszego podlewania. Usuwaj przekwitłe kwiaty szałwii, kocimiętki, goździków i floksa, jeśli chcesz przedłużyć dekoracyjność rabaty.

Jesienią ogranicz nawożenie azotowe i nie pobudzaj roślin do miękkiego wzrostu przed zimą. Dziel rozrośnięte kępy, gdy gatunek dobrze znosi ten zabieg, na przykład floks czy kocimiętka. Piwonie i inne rośliny sadzone jesienią potrzebują czasu na ukorzenienie, dlatego po posadzeniu kontroluj wilgotność podłoża.

Jak uniknąć przemarzania i gnicia roślin po zimie?

Najpierw zabezpiecz odpływ wody z miejsca sadzenia, następnie osłaniaj tylko gatunki wrażliwe i unikaj szczelnego przykrywania mokrych roślin. Zimowa wilgoć jest dla lawendy, rozmarynu, macierzanki i tymianku często większym zagrożeniem niż sam mróz.

Na ciężkiej glebie warto sadzić rośliny sucholubne wyżej niż poziom otaczającej rabaty, w podłożu wzbogaconym materiałem poprawiającym przepuszczalność. Nie przykrywaj ich mokrymi liśćmi ani nie układaj grubej ściółki bezpośrednio przy szyjce korzeniowej. Rozmaryn w pojemniku przenieś przed silnymi mrozami do jasnego, chłodnego miejsca, a zimą podlewaj oszczędnie, nie dopuszczając do całkowitego wyschnięcia bryły korzeniowej.

Floks, piwonia, szałwia łąkowa, dzwonek i kocimiętka zwykle dobrze zimują w gruncie, jeśli są zdrowe i rosną w odpowiednim miejscu. Dopiero wiosną usuń pędy, które wyraźnie przemarzły albo zgniły. Zbyt wczesne, mocne cięcie jesienne może zwiększać ryzyko uszkodzeń zimowych u części roślin.

Problemy i choroby – jak chronić pachnące rośliny?

Najskuteczniej chroni je przewiewne stanowisko, podlewanie przy ziemi oraz szybkie usuwanie porażonych liści i pędów. Większość problemów nasila się wtedy, gdy rośliny rosną zbyt gęsto albo ich korzenie stoją w wodzie.

Mączniak na floksach i bergamotce – biały nalot na liściach częściej pojawia się przy zagęszczeniu oraz słabej cyrkulacji powietrza. Sadź rośliny w odpowiednich odstępach, podlewaj rano przy podłożu i usuwaj silnie porażone części.
Gnicie korzeni lawendy, tymianku i rozmarynu – najczęściej wynika z ciężkiej, mokrej ziemi lub zimowych zastoin wody. Popraw drenaż, przenieś roślinę na wyższe stanowisko albo uprawiaj ją w pojemniku.
Słabe kwitnienie piwonii – może być skutkiem zbyt głębokiego sadzenia, nadmiaru cienia lub częstego przesadzania. Sprawdź położenie karpy i zapewnij roślinie stabilne, dobrze nasłonecznione miejsce.
Pokładanie się wysokich pędów – floks i bergamotka mogą wymagać podpór, zwłaszcza na żyznej glebie. Nie przenawoź roślin azotem i sadź je w grupach, które wzajemnie się podpierają.
Chaotyczne samosiewy – rezeda, maruna oraz część dzwonków mogą pojawiać się poza wyznaczoną rabatą. Usuwaj przekwitłe kwiatostany, jeśli chcesz ograniczyć rozsiewanie.

Czy można rozmnażać pachnące rośliny z nasion i sadzonek?

Tak, można rozmnażać je z nasion, przez podział kęp albo z sadzonek, lecz metoda zależy od konkretnego gatunku i odmiany. Nasiona są dobre dla prostych gatunków, a sadzonki lub podział pomagają zachować cechy wybranej odmiany.

Metoda	Dobra dla	Najważniejsza cecha
Wysiew nasion	Rezeda, szałwia, maruna, część dzwonków	Pozwala uzyskać więcej roślin, ale potomstwo odmian może się różnić.
Podział kępy	Floks, kocimiętka, bergamotka	Szybko odmładza roślinę i daje egzemplarze podobne do rośliny matecznej.
Sadzonki pędowe	Lawenda, rozmaryn, jaśminowiec	Pomaga powtórzyć cechy wybranej odmiany.

Lawendę i rozmaryn najczęściej rozmnaża się z sadzonek pędowych, a floks, kocimiętkę i bergamotkę można dzielić, gdy kępy stają się zbyt rozrośnięte. Piwonie rozmnaża się przez podział karpy, pamiętając o zdrowych pąkach na każdej części. Wysiew z nasion jest prosty w przypadku rezedy czy maruny, jednak nie daje pewności powtórzenia cech odmianowych. Więcej praktycznych informacji znajdziesz w tekście o rozmnażanie bylin.

Nawożenie i warunki glebowe dla pachnącej rabaty

Żyzna, lecz przepuszczalna gleba oraz umiarkowane nawożenie sprzyjają zdrowemu wzrostowi większości pachnących roślin. Nadmiar nawozu, zwłaszcza azotowego, może powodować bujny wzrost liści kosztem kwiatów i osłabiać pędy.

Przed sadzeniem sprawdź, czy gleba zatrzymuje wodę po deszczu. Jeśli tak, nie sadź lawendy, rozmarynu, tymianku i macierzanki w najniższym miejscu ogrodu. Do gleby ciężkiej dodaj kompost oraz składniki rozluźniające, a gatunki wymagające suchości umieść na podwyższeniu. Floks, piwonia i bergamotka skorzystają z ziemi bogatszej w próchnicę, która utrzymuje równą wilgotność.

Wiosną większości bylin wystarcza kompost lub umiarkowana dawka nawozu przeznaczonego do roślin kwitnących. Zawsze stosuj nawożenie zgodnie z instrukcją wybranego produktu, ponieważ potrzeby roślin różnią się w zależności od gleby i stanowiska. Przy sadzeniu oraz późniejszej pielęgnacji pomocny może być również poradnik o sadzeniu bylin.

Byliny pachnące nie potrzebują identycznej ilości wody. Lawenda i tymianek po ukorzenieniu tolerują okresową suszę, podczas gdy floks, piwonia i bergamotka lepiej wyglądają przy regularnym podlewaniu w czasie upału. Podlewaj rano lub wieczorem bez moczenia liści, a ilość wody dostosuj do pogody, rodzaju gleby i wieku roślin.